© 2016 sylwia.zientek portret_A

Helena Modrzejewska „Modjeska”- diwa światowych scen

Do dzisiaj żadnemu rodzimemu artyście nie udało się zrobić tak oszałamiającej światowej kariery, jak aktorka Helena Modrzejewska. Była jedną z najbardziej pracowitych gwiazd II poł. XIX wieku i początku XX. Występowała na scenie przez 46 lat, grała w ponad 300 różnych miastach na świecie, w sumie odegrała ponad 6 tysięcy przedstawień wcielając się w ponad 300 postaci (z czego w Lady Makbet grała 520 razy), z których „tylko” 1.700 zagrała po polsku, resztę – po angielsku. Najwięcej grała na scenach warszawskich oraz nowojorskich.

HM2

Co ciekawe, swoją wieloletnią, międzynarodową karierę oparła na strategii unikania skandali, chociaż podobnie jak dzisiaj, w XIX wieku sławę zdobywano nie tylko dzięki talentowi, ale głównie bulwersując opinię publiczną i nieustannie skupiając na sobie uwagę brukowej prasy. Modrzejewska miała odmienną strategię. Inaczej niż jej główna konkurentka, wielka francuska diwa Sarah Bernhardt (obie panie miały zresztą szansę się poznać), Helena bardzo konsekwentnie zachowywała wizerunek skromnej, konwencjonalnej, choć oddanej sztuce żony i matki.

Helena Jadwiga, z domu Misel urodziła się 12 października 1840 r. w Krakowie jako nieślubne dziecko Józefy Bendy, z domu Misel, wdowy po bogatym kupcu. Matka prowadziła dobrze prosperującą kawiarnię, co pozwalało zapewnić jej dzieciom (córce i dwóm synom) należyte wykształcenie. Helena uczyła się w szkole klasztornej, jako podlotek zaczytywała się w Schillerze i Szekspirze (największej chyba miłości jej życia). Jako piętnastolatka pracowała jako kelnerka w kawiarni matki, a jej niezwykła uroda przyciągała liczną klientelę. Helena – już jako gwiazda – nigdy nie chciała mówić o tym okresie.

Nie opowiadała też o tym, iż myśl o aktorstwie poddał jej  poznany w wieku 14 lat Gustaw Zimajer. Był to starszy od niej o piętnaście lat człowiek próbujący dotąd szczęścia w różnych zawodach. Udzielając korepetycji egzaltowanej pannie uwiódł ją i zaczął realizować swój plan zrobienia z niej gwiazdy. W swoim dzienniku dziewczyna zapisała: „Pragnienie, aby zasłynąć czymkolwiek nigdy mnie nie opuszczało”. Zimajer całkowicie zawładnął Heleną. Dokształcał ją z literatury i z niemieckiego, planując jej karierę w Prusach. Przygotowania do roli przerwała ciąża.

27.01.1861 r. w Krakowie Helena urodziła nieślubnego syna, którego nazwała Rudolf. W akcie urodzenia nie podano danych ojca. Wraz z Zimajerem i dzieckiem w marcu zamieszkali w Bochni. Żyli w strasznej biedzie, ale Zimajer szybko zadbał o to, aby Helena zaczęła zarabiać na rodzinę. Zorganizował trupę teatralną, w której matka jego dziecka występowała pod pseudonimem wymyślonym przez jednego z aktorów z trupy – Modrzejewska. Jednak ledwo kilka miesięcy pod debiucie, Helena znowu była w ciąży. Grała aż do rozwiązania, występując na scenach prowincjonalnych miast Galicji. Prasa lokalna niemal od razu uznała ją za wielki talent. Była zjawiskiem – kobietą o niebanalnej urodzie, ze sceny rzucającą urok na widzów, którzy nie mogli oderwać wzroku o granych przez nią postaci.

Córkę urodziła w kwietniu 1862 r., tuż po odegraniu pięcioaktowej tragedii. Występy wznowiła dziesięć dni po porodzie. Wkrótce trupa aktorów ruszyła w dalszy objazd miast i miasteczek, gdzie niemal wszędzie uznawano Helenę za wschodzącą gwiazdę. Celem Heleny był Lwów, tam podpisała pierwszy kontrakt reatralny. Chociaż pociągały ją role dramatyczne, często obsadzano ją w wodewilach, w których śpiewała i tańczyła. Zimajer szybko też zaczął szkolić ją do ról chłopców i paziów – w tym celu wyprowadzał ją na spacer w męskim ubraniu. We Lwowie Helena zagrała szlachcica.

Helena_Modrzejewska_Polish_actress_1840-1909

Jej kariera w tym mieście nie potoczyła się pomyślnie, i w 1864 r. Modrzejewska znowu występowała w trupie Zimajera w Czerniowicach. Jednak jej ambicje – od początku bardzo duże – sięgały scen Krakowa i Warszawy. Pracowała nad sobą ucząc się francuskiego, dużo czytała. Zawsze mierzyła wysoko i jeśli podjęła jakieś postanowienie, zawsze osiągała swój cel, konsekwentnie i ciężko pracując, nie zrażając się niepowodzeniami i przeszkodami. Parła do przodu, wymagając od siebie tytanicznego poświęcenia dla roli. Przez całe swoje życie działała w ten sposób, uparcie, z mozołem realizując konkretne cele. Dzięki temu zdobyła nie tylko sławę na terenach polskich, ale też w Ameryce i Anglii.

Uważana była za wielką piękność – miała ciemne oczy, niemal czarne włosy. Jej postura była wiotka, pełna wdzięku. Umiała ubrać się z wielkim smakiem, przywiązywała też ogromną rolę do swoich kreacji scenicznych (niektóre sama projektowała). Jej gra była oszczędna, powściągliwa, gesty umiarkowane. Głos miała dosyć cichy, co często uznawano za największy mankament jej talentu, chociaż dzięki umiejętnemu stopniowaniu napięcia „grała głosem”. Wielu mężczyzn zabiegało o jej względy, jak plotkowano, Zimajer „udostępniał” Helenę lokalnym bogaczom w zamian za wsparcie jego teatru, choć nie ma na to potwierdzenia.

helena

Gdy nieoczekiwanie zmarła trzyletnia córeczka, Modrzejewska pogrążona w rozpaczy zdecydowała się na drastyczny krok – zabrała syna (nazywanego Dolciem) i ostatecznie uwolniła się od Zimajera. Uciekła do Krakowa, do matki. Ten okres życia będzie później zawsze zatajała, podobnie jak początki kariery i samą postać ojca jej dzieci.

Grając na krakowskich scenach była już świadomą swego potencjału, wyrobioną artystką, z wielkim powodzeniem grającą w wielu różnorodnych rolach. Zachwyt publiczności sprawił, iż szybko wzbudziła zawiść u koleżanek-aktorek, które rywalizowały z nią i czyniły starania, by usunąć ją z teatru.

W 1866 r. miało miejsce tragiczne wydarzenie w życiu artystki – Zimajer porwał ich 5-letniego syna, wywiózł go z Krakowa i ukrył na okres ponad czterech lat. Staraniami własnymi, rodziny i prawników Modrzejewska próbowała się znaleźć kryjówkę. Rzuciła się w wir pracy. Kraków szalał za jej kreacją kurtyzany w „Damie kameliowej” Dumasa. Grała czasem w kilku premierach w tygodniu, całkowicie skupiając się na morderczej pracy.

W tym okresie poznała od rok od niej młodszego szlachcica Karola Chłapowskiego, który zakochał się w niej bez pamięci. Zostali kochankami, jednak po 2 latach związku, myśląc o swoim wizerunku i planowanych występach w Warszawie, Modrzejewska postawiła Karolowi ultimatum – ślub albo zerwanie. Wiadomo było, iż ród Chłapowskich nie zgodzi się na poślubienie przez Karola aktorki (do tego splamionej skandalami panny z dzieckiem), ślub więc odbył się bez rozgłosu i bez powiadamiania rodziny pana młodego. Z czasem Modrzejewska zdołała przekonać do siebie rodzinę męża i utrzymywała z nią bliskie kontakty.

Karol_Chłapowski_maz_H._Modrzejewskiej

Do Warszawy Helena przyjechała już jako żona szlachcica. Wzbudzała wielkie zainteresowanie jako gwiazda z Krakowa, której za 12 występów płacono najwyższą z możliwych stawek – po 150 rubli za każdy. Gazety pełne były reklam i tekstów o aktorce, za szybami sklepów widniały jej fotosy. Wielki debiut Heleny na scenie rządowego Teatru Wielkiego okazał się spektakularnym sukcesem. Modrzejewska zdobyła Warszawę m.in. rolami Adrianny Lecouvreur, Anieli w Ślubach panieńskich, Marii Stuart. Z uwagi na jej prośby zaczęto też grać przetłumaczonego na polski Szekspira, którego rozpropagowała w Warszawie. W tragicznych rolach Julii, Ofelii czy Desdemony Modrzejewska osiągnęła wyżyny swojego aktorstwa.

Ofelia

W 1870 roku działania prawników przyniosły skutek i do Heleny powrócił jej syn Dolcio. Zimajer zrzekł się praw do syna za 4000 guldenów. Marzenie Modrzejewskiej o tym, aby mieć dziecko z Karolem nie ziściło się. Mieszkali we trójkę, prowadząc elitarny salon w mieszkaniu przy ulicy Królewskiej, gdzie bywała ówczesna elita intelektualna, adoratorzy aktorki, w tym szaleńczo zakochany w niej młody Henryk Sienkiewicz. W Warszawie wielbiono Modrzejewską, ale ogromny sukces wywołał też ataki zawiści. Kpiono z Karola Chłapowskiego, który nie mógł osiągnąć sukcesu w żadnym ze swoich licznych interesach. Premiera pewnej sztuki, gdzie wyśmiewano postać utrzymywanego przez żonę szlachcica posłużyła aktorce jako pretekst do opuszczenia miasta i wdrożenia w życie planowanej od dawna wyprawy do Stanów Zjednoczonych.

Helena_Modrzejewska_1865_Kraków

Aktorka i jej mąż, a także Julian Sypniewski i Henryk Sienkiewicz osiedli się na kalifornijskiej farmie w Anaheim, planując prowadzić gospodarstwo i czerpać z niego dochody. Początkowo Modrzejewska oficjalnie zaprzeczała temu, iż chce występować na amerykańskich scenach, chociaż kariera w Stanach była oczywiście jej głównym celem. Przeniosła się do San Francisco, gdzie przez wiele miesięcy przygotowywała się anglojęzycznych ról. Pomagała jej nauczycielka angielskiego, z którą Helena codziennie ćwiczyła po pięć godzin.

Po trzech miesiącach ciężkiej pracy nad akcentem Helena zadebiutowała na scenie California Theatre jako Helena Modjeska (wym. Modżeska, jej polskie nazwisko było niemożliwe do wymówienia przez Amerykanów) w roli Adrianny Lecouvreur i odniosła wielkie zwycięstwo. Wkrótce ruszyła na podbój Ameryki.

Modrzej1

W grudniu 1877 roku rozpoczęła występy w Nowym Jorku. Odmłodziła się o sześć lat, początkowo udając, iż jej dorosły syn jest jej bratem. U jej boku zawsze był nie tylko mąż, ale też Sienkiewicz – beznadziejnie, od lat zadurzony w artystce, która prawdopodobnie nigdy nie przekroczyła granic przyjaźni. Chociaż, kto wie? Mąż Modrzejewskiej nie ukrywał zazdrości, a bliska zażyłość pisarza i aktorki była szeroko komentowana przez prasę plotkarską. Jaka była prawda o tej relacji, zapewne nigdy się nie dowiemy.

z17264129Q,Portret-Henryka-Sienkiewicza--Dziwny-zbieg-okolicz

W kolejnych latach Helena odnosi spektakularne sukcesy na scenach Bostonu, Filadelfii i innych amerykańskich miast. Rusza w wielomiesięczne trasy (własnym wagonem kolejowym oznaczonym jej nazwiskiem), objeżdża dziesiątki miejsc. Ustanawia rekordy – dziesięć przedstawień „Camille” w ciągu sześciu dni, 135 wykonań „Damy Kameliowej” w samym 1878 roku. Wszędzie otrzymuje owacje. Sienkiewicz relacjonuje dla polskiej prasy, że Modjeska została uznana za „najbardziej błyszczącą i najdoskonalej skończoną artystkę”. Jednak z powodu niespełnionego uczucia do Heleny, pisarz wraca do kraju, gdzie zacznie pisać „Trylogię”, ożeni się i zostanie ojcem.

helena-modjeska

W Ameryce tymczasem wybucha szalona moda: damskie stroje, słodycze, parasolki, kapelusze, nawet potrawy w restauracjach są à la Modjeska. Jednak ambicje aktorki sięgają dalej. Stawia sobie za cel podbicie Londynu i udaje się jej to w 1881 r. Czy można wyobrazić sobie większy triumf dla aktorki teatralnej, niż otrzymać owacje i wspaniałe recenzje, grając Szekspira na londyńskiej scenie? Wydaje się, że każde zamierzenie, jakie Helena przed sobą postawi, zostanie spełnione. Wszystko dzięki zaciętości i pracowitości, a może braku pychy?

modjeskas_lovers_box

Modjeska

348s

Wielka sława i pieniądze w przypadku Modrzejewskiej nigdy nie sprawiły, iż zaczęła wystawnie żyć czy też zajmować się rozrywkami. Była osobą bardzo racjonalną, skromną, skupioną na trudnych, coraz to nowych, zawsze jednak osiągalnych aspiracjach. Jej ambicja popychała ją ku kolejnym wyzwaniom zawodowym. Nawet jeśli w jej życiu były jakieś sekrety, strzegła ich na tyle skutecznie, iż żaden skandal nie zakłócił wizerunku genialnej aktorki. Romanse? Poza rzadko pojawiającymi się plotkami, brak jest jakichkolwiek dowodów świadczących o romantycznych przygodach, chociaż zawsze otaczał ją wianuszek adoratorów i wielbicieli. Kulisy rywalizacji z innymi aktorkami? Wiadomo tylko, że nie była lubiana wśród swoich koleżanek. W napisanych pod koniec życia wspomnieniach („Memories and impressions of H. Modjeska”), Modrzejewska przedstawiła swoje losy w konwencjonalny sposób, pisząc sobie samej laurkę i dziękując Bogu za wyjątkowe życie. Nie wiemy nic o jej prawdziwych uczuciach, o tym jak kochała, jak wyglądała ciemna strona jej osobowości.

Modjeska1

Pomimo nieustających występów w Ameryce, Modrzejewska odwiedzała też polskie miasta: Lwów, Kraków i Warszawę (w 1882 r. zagrała w polskiej prapremierze „Nory” Ibsena, według wielu krytyków najwspanialszą w jej karierze). Przy licznych okazjach ujawniała postawę patriotyczną. Po odczycie na temat sytuacji polek na kongresie kobiet w Chicago w 1883 r., władze carskie wydały ukaz zakazujący wjazdu Modrzejewskiej do Rosji, z tego względu aktorka nie mogła już więcej odwiedzić Warszawy. W 1883 r. aktorka przyjęła obywatelstwo amerykańskie.

helena_modrzejewska_portret

Oficjalnie pożegnała się ze sceną w wieku 67 lat, w marcu 1907 roku w amerykańskim mieście, którego nazwa nie utrwaliła się w dokumentach.

Zmarła 8 kwietnia 1909 roku w domu na Bay Island w Kalifornii. Początkowo z obawy przed demonstracjami patriotycznymi ambasada rosyjska nie chciała zgodzić się na przewiezienie zwłok aktorki do Warszawy. Zgodnie z ostatnią wolą Modrzejewskiej, pogrzeb odbył się w Krakowie na cmentarzu rakowickim, dopiero 17 sierpnia. Żegnały ją tłumy rodaków.

modrzejewska_1900

Karol Chłapowski przeżył sławną żonę o pięć lat. Syn aktorki Ralph Modjeski zyskał wielkie uznanie jako pionier mostów wiszących w Ameryce. Zaprojektował ich ponad 30 działających do dzisiaj mostów. Zmarł 26.06.1940 r.

Jednym z nielicznych zamierzeń, którego Modrzejewskiej nie udało się zrealizować była wyprawa naokoło świata.

 portret_A

Informacje do powyższego tekstu zaczerpnęłam m.in. z książki Józefa Szczublewskiego „Modrzejewska. Życie w odsłonach” (WAB, 2000 r.)

Komentarze (2)

  1. Wysłany 24 marca 2016 w 10:44 | #

    Helena moim zdaniem była bardzo pozytywną postacią. Ponadto miała ogromny talent i warta jest wspomnienia.

  2. Wysłany 19 kwietnia 2016 w 13:57 | #

    Dokładnie – Helena to dobra kobieta była! :)

Napisz komentarz

Twój adres e-mail nigdy nie jest publikowany ani udostępniany. Pola wymagane zostały oznaczone symbolem *

*
*

Możesz użyć następujących znaczników i atrybutów HTML: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>


  • Facebook